Triển lãm 'Thể Lạ': Khi con người soi mình trong tấm gương AI

Triển lãm “Thể Lạ”: Khi con người soi mình trong tấm gương AI

Giữa nhịp sống sôi động bên hồ Tây, một không gian nghệ thuật rộng hơn 860m² đang mở ra cuộc đối thoại đáng chú ý về con người và công nghệ. Không trình diễn AI như một thành tựu kỹ thuật xa lạ, triển lãm “Thể Lạ” đặt người xem vào vị trí trung tâm của câu hỏi: “Chúng ta trở thành ai, khi AI ngày càng trở nên giống con người?”.

Triển lãm diễn ra từ ngày 18 đến 25/7 tại L’Art Gallery, tầng 1, sảnh văn phòng Lotte Mall West Lake Hanoi, số 272 Võ Chí Công, Hà Nội. Lễ khai mạc được tổ chức chiều 17/7 với sự tham dự của đại diện thành phố Hà Nội, UNESCO, các tổ chức quốc tế, giới chuyên môn và cộng đồng sáng tạo.

Điểm hẹn nghệ thuật mới giữa lòng đô thị

“Thể Lạ” là một trong những hoạt động thuộc khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, hướng đến thúc đẩy đối thoại về văn hóa, đạo đức và sáng tạo trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Việc lựa chọn một không gian nằm trong tổ hợp thương mại - dịch vụ hiện đại thay vì phòng triển lãm truyền thống cũng tạo nên cách tiếp cận gần gũi hơn. Nghệ thuật không đứng tách biệt khỏi đời sống mà hiện diện ngay trên hành trình mua sắm, vui chơi và khám phá thành phố của người dân, du khách.

Từ góc độ trải nghiệm đô thị, triển lãm gợi mở thêm một điểm dừng chân văn hóa trong khu vực Tây Hồ. Người xem có thể bước vào không gian sáng tạo, tiếp xúc với những hình thức biểu đạt mới và tiếp tục hành trình khám phá một Hà Nội đang chuyển động giữa truyền thống, công nghệ và đời sống đương đại.

Theo ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, triển lãm góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của AI trong đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chia sẻ tri thức và ứng dụng công nghệ vào học tập, nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh cũng như các hoạt động sáng tạo dựa trên nguồn lực văn hóa, nghệ thuật.

Bốn không gian, một hành trình khám phá bản sắc

Tham gia triển lãm là bốn nghệ sĩ trẻ đang hoạt động trong các lĩnh vực sáng tạo, gồm Nguyễn Trà Giang, nghệ danh Gydient; Võ Hải Yến, nghệ danh YenJii; Trần Đàm An, nghệ danh Antransax; và Nguyễn Phan Thảo Đan, nghệ danh Danestla.

Bằng hội họa, sắp đặt, hình ảnh và âm thanh, mỗi nghệ sĩ xây dựng một cách tiếp cận riêng. Bốn phần của triển lãm được kết nối theo trình tự “Nhận diện - Phân loại - Mã hóa - Tái tạo”, mô phỏng quá trình AI tiếp nhận và xử lý dữ liệu của con người.
Ở không gian “Nhận diện”, Gydient tái hiện môi trường làm việc của một giám đốc thiết kế, nơi máy tính, dữ liệu và các tư liệu sáng tạo cùng hiện diện. AI xuất hiện như một cộng sự, học từ cách con người tư duy, viết và hình thành ý tưởng.

Tác phẩm không phủ nhận năng lực của công nghệ nhưng nhấn mạnh rằng AI chỉ phát huy giá trị khi người sử dụng hiểu rõ mục tiêu và giữ được quyền làm chủ quá trình sáng tạo. Từ đó, không gian đặt ra câu hỏi: Khi ngày càng phụ thuộc vào các hệ thống gợi ý, con người có còn duy trì được tư duy độc lập?

Bước sang “Phân loại”, YenJii khai thác những “phiên bản số” được hình thành từ hình ảnh, thông tin và dấu vết mà mỗi cá nhân để lại trên các nền tảng trực tuyến.

Một khuôn mặt lớn được đặt ở trung tâm, bao quanh bởi nhiều bản thể nhỏ hơn. Hình tượng ấy phản ánh cách AI thu thập, phân tích và sắp xếp dữ liệu, đồng thời gợi nhắc người xem về khoảng cách có thể xuất hiện giữa con người thật và hình ảnh được xây dựng trên không gian mạng.

Khi một cá nhân có thể được nhận diện bằng lịch sử tìm kiếm, hình ảnh, sở thích hay các tương tác trực tuyến, câu chuyện bảo vệ bản sắc không còn chỉ thuộc về đời sống riêng tư. Đó còn là vấn đề của văn hóa số và trách nhiệm trong cách mỗi người tạo dựng sự hiện diện của mình trên internet.

Cảm xúc được “dịch” sang ngôn ngữ của máy

Tại không gian “Mã hóa”, Antransax chuyển hóa cảm xúc, ký ức và trải nghiệm thành thứ ngôn ngữ mà máy móc có thể tiếp nhận.

Âm thanh, hình ảnh cùng hai hình tượng “Quái” và “Nhân” tạo nên một trải nghiệm đa giác quan. “Quái” đại diện cho những khả năng mới xuất hiện trong quá trình con người tương tác với công nghệ; trong khi “Nhân” là phần bản sắc cốt lõi cần được gìn giữ.

Tác phẩm gợi lên một nghịch lý của thời đại số: Công nghệ có thể ghi nhận giọng nói, biểu cảm và hành vi, nhưng liệu máy móc có thực sự hiểu được nỗi nhớ, sự tổn thương hay những lớp ký ức phức tạp của con người?

Chính khoảng cách ấy làm nổi bật vai trò của nghệ thuật. Dữ liệu có thể được xử lý, hình ảnh có thể được tái tạo, nhưng ý nghĩa của một tác phẩm vẫn được hình thành từ trải nghiệm sống, khả năng cảm nhận và lựa chọn mang tính cá nhân của người sáng tạo.

Khép lại hành trình là không gian “Tái tạo” của Danestla. Hình ảnh tấm gương lơ lửng trên mặt nước trở thành biểu tượng cho sự cân bằng giữa con người, thiên nhiên và công nghệ.

Nếu chiếc gương truyền thống phản chiếu con người trong hiện tại, những màn hình và thuật toán ngày nay có thể tạo ra vô số phiên bản khác của một cá nhân. Tuy nhiên, tác phẩm không hướng người xem đến sự choáng ngợp trước khả năng của AI mà đặt trọng tâm vào trách nhiệm lựa chọn: Phiên bản nào của chính mình sẽ được con người tạo dựng và chấp nhận?

AI không thay thế con người, nhưng buộc con người phải tự vấn

Thông điệp xuyên suốt của “Thể Lạ” không nằm ở việc ca ngợi hay phủ nhận trí tuệ nhân tạo. Triển lãm nhìn nhận AI như một công cụ đồng hành có khả năng mở rộng năng lực sáng tạo, với điều kiện công nghệ được sử dụng có ý thức, minh bạch, có trách nhiệm và mang tinh thần phản biện.

Ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, cho rằng văn hóa và sáng tạo cần giữ vai trò thiết yếu trong việc định hình tương lai của AI. Theo ông, nghệ sĩ có năng lực đặc biệt trong việc hình dung những khả năng của tương lai, phản biện các giả định và thúc đẩy tư duy đa chiều.

“Đây là một lời mời đối thoại”, ông Jonathan Baker nhận định khi nói về ý nghĩa của triển lãm như một không gian để nghệ thuật, công nghệ và xã hội cùng giao thoa.

Quan điểm này phù hợp với cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong phát triển trí tuệ nhân tạo: Công nghệ cần phục vụ con người và xã hội, đồng thời tôn trọng quyền con người, sự đa dạng văn hóa, tính bao trùm và năng lực sáng tạo.

Bên cạnh hoạt động trưng bày, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức các tọa đàm về văn hóa, đạo đức và sáng tạo trong ứng dụng AI. Nội dung dự kiến tập trung vào quản trị văn hóa, quyền tác giả, thực hành sáng tạo đương đại cùng cơ hội và thách thức mà công nghệ đặt ra đối với giới trẻ.

Trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng hiện diện sâu trong đời sống, “Thể Lạ” không đưa ra một đáp án duy nhất. Triển lãm để người xem tự bước qua từng lớp dữ liệu, đối diện với những bản thể được phản chiếu và đặt câu hỏi về phần “người” cần được gìn giữ.

Rời khỏi không gian triển lãm, điều còn lại có lẽ không phải là cảm giác vừa nhìn thấy một công nghệ mới. Đó là sự thôi thúc mỗi người nhìn lại cách mình đang sử dụng công nghệ, trao dữ liệu, xây dựng danh tính số và bảo vệ khả năng sáng tạo độc lập trong một thế giới ngày càng vận hành bằng thuật toán.